Ўзбекистон республикаси соғЛИҚни сақлаш вазирлиги тиббий таълимни ривожлантириш маркази

Эркак жинсий қўзғатилганда қонга тўлган юмшоқ тўқима ва олат қаттиқ бўлиб, эррекция ҳолатига келади ва қиннинг ичига кириш имконини беради. Мояк халтачасининг вазифаси, мояклар уруғ(сперма) ишлаб чиқаришлари учун уларни керакли бўлган ҳароратда ушлаб туришдан иборатдир.

Сийдик пуфагининг тагида простата бези жойлашган, у сперма чиқиб кетгандан сўнг уруғнинг нобуд бўлишдан сақлаб қолувчи ажратмаларни ишлаб чиқаради.

Эркаклар жинсий аъзоларини парвариш қилишнинг яна бир йўли, уларни ҳимоя қилишдир. Фаол спорт машғулотлари билан шуғулланганда бирор нарсанинг олат ва моякка қаттиқ куч билан тегиши унинг шикастланишига сабаб бўлиши мумкин.

Агар эркак киши олат ёки моякда, оғриқ ёки бирон шиш сезса, уни зудлик билан шифокор ҳузурига йўналтириш керак.

АЁЛЛАР ЖИНСИЙ АЪЗОЛАРИ ТИЗИМИ ОРГАНЛАРИ:

Аёлнинг жинсий аъзолари тизими, эркакларнинг жинсий аъзолари тизимига нисбатан кўпроқ маъсулиятга эга. У, сперма томонидан уруғлантирилиши мумкин бўлган тухум хужайрасини ишлаб чиқаради ва эркак спермаси билан аёл тухум хужайраси учрашганда, уруғланади. Бу жараён ҳомиладорлик деб аталади. Ҳомила она бачадонида етилгач, чақалоқ туғилади.

Овуляция ва ҳайз цикли

Аёл киши бутун ҳаёти давомида ўз танасида бир қанча ўзгаришларни кечиради, яъни балоғатга етиш, ҳомиладорлик, кўкрак билан эмизиш даври, ҳатто фарзанд кўриш қобилияти йўқолган (менопауза) даврида ҳам ўзгаришлар, яъни ҳар ой қон кетишлардан олдин, қон кетиш ва қон кетишдан кейинги даврда ўзгаришлар содир бўлади.

Аёлнинг бутун репродуктив ёши давомида ҳар ой бир неча кун бачадон ўзидан қонли ажралмаларни ажратиб чиқаради, булар эса қин орқали аёл танасидан чиқиб кетади. Ҳайз даврида ўзгаришлар асосан қин, бачадон, тухумдонлар, бачадон найлари ҳамда репродуктив тизимга кирувчи кўкрак безларида содир бўлади. Бу ўзгаришларни, гармонлар деб аталувчи кимёвий моддалар бошқаради.

Гармонлар - инсон танасининг ўзи ажратиб чиқарувчи, кимёвий моддалар ҳисобланиб, тананинг ривожланишини назорат қилиб туради. Қиз бола балоғат ёшига етиши ва биринчи ҳайз кўришидан олдин унинг танаси кўп миқдорда эстроген ва прогестерон деб аталувчи аёллик гармонларини ишлаб чиқара бошлайди. Ушбу гармонлар унинг танасида балоғатга етганлик белгиларини юзага келтиради. Аёл киши болалик бўлиш қобилиятига эга бўлган даврда, ушбу гармонлар аёл танасини ҳомиладорликка тайёрлайди. Бундан ташқари, улар тухумдондан, тухум ҳужайрани чиқишини ҳам бошқариб туради (ҳар ойда битта тухум ҳужайра ажралиб чиқади). Шундай қилиб гармонлар аёлни қачон ҳомиладор бўлишини белгилайди.

Кўпгина ҳомиладорликни олдини олувчи воситалар, гармонлар ишлаб чиқаришини назорат қилиб, ҳомиладорликни олдини олади. Бундан ташқари гармонлар ҳомиладорлик ва кўкрак билан эмизиш давридаги ўзгаришларга сабабчи бўлади. Масалан, гармонлар аёл танасига шундай таъсир қиладики, ҳомиладорлик даврида аёлда ҳайз тўхтайди, бола туғилгандан сўнг эса, аёлнинг кўкрак безларидан сут кела бошлайди. Аёлнинг репродуктив ёши кексайиб боргани сайин, унинг танаси эстроген ва прогестерон гармонлари ажратишини тўхтатади, унинг тухумдонидан тухум ҳужайра ажралмайди ва аёл танаси ҳомиладорликка тайёрланмайди, ҳамда унинг ҳайзи бутунлай тўхтайди. Ушбу жараён менапауза (климакс) деб аталади. Аёлда ажралиб чиққан гармонлар миқдори ва тури унинг кайфиятига, жинсий майлига, тана ҳароратига, иштаҳасига ва суяклар зичлигига таъсир этади.

Аёлнинг жинсий йўлларидан циклик равишда ҳар ойда 4-6 кун давомида қонли ажралмалар келиши ҳайз деб аталади. У қон кетишнинг биринчи кунидан бошланади. Кўп аёлларда ҳайз кўриш оралиғи 21 кундан 31 кунни ташкил этади. Ҳайз, балоғат ёшидаги қизларда яъни 11-14 ёшлигидан бошланади. Бундан эрта ёки кеч келганда албатта шифокорга кўриниш керак.

Ҳар бир аёлда ўзининг ҳайз цикли мавжуддир. У қон кетишнинг биринчи кунидан бошланади. Кўпгина аёлларда ҳайз оралиғи 28 кун давом этади. Аммо баъзи бир аёлларда ушбу цикл 20 кун ёки жуда кам ҳолларда 45 кун давом этади.

Ҳайз цикли давомида эстроген ва прогестерон гармонларнинг миқдори ўзгариб боради. Ҳайз циклининг биринчи фазасида, асосан кўпроқ эстроген гармони ажралиб чиқади, бу эса бачадонининг шиллиқ қаватининг ўсишига сабаб бўлади. Шундай қилиб, агар аёл ҳомиладор бўлиб қолса, унинг бачадонининг шиллиқ қавати ўсиб, бола учун юмшоқ инни тайёрлайди.

Бачадонинг шиллиқ қавати тайёр бўлганда 14- кунда тухумдонлардан бири, битта тухум ҳужайрани ажратади. Ушбу жараён овуляция деб аталади. Тухумдондан ажралган тухум ҳужайра, бачадон найларидан бачадон томонга йўл очиб ўз саёҳатини бошлайди. Айни пайтда агар аёл жинсий алоқада бўлиб қолса, тухум ҳужайра эркакнинг сперматозоиди билан учрашиши мумкин. Ушбу жараён уруғланиш деб аталиб, ҳомиладорлик вужудга келади.

Шу вақтдан бошлаб, ҳомиланинг ривожланиши кузатилади.

Уруғланиш бўлмаса, овуляциянинг 12-14 кунидан сўнг, бачадондан қонли ажралмалар келади, яъни ҳайз яна қайтарилади. Бу жараён репродуктив ёшда (14-49 ёшгача) мунтаззам равишда давом этади. Ҳомиладорлик даврида ҳайз бўлмайди. Климактерик даврда (45-55 ёш) ҳайз цикли бузилиши мумкин, оралиғи узайиб, ҳайз келиши тўхтайди.

Циклнинг охирги 14 кунидан, ҳайз бошлангунга қадар, аёл танаси прогестерон гармонини ишлаб чиқаради. Прогестерон бачадоннинг шиллиқ қаватини қалинлаштириб, ҳомиладорликка тайёрлайди. Ҳайз циклининг кўп ойларида тухум ҳужайра уруғланмайди ва бачадон шиллиқ қавати кўчиб, янгидан эстроген ишлаб чиқаради ва бачадон шилимшиғининг янги ўсиш босқичи бошланади.