Статистика академиясы алматинская академия экономики и статистики
Түзету мөлшерін нарықтық мәліметтермен дәлелдеуге мүмкіндік болжаған жағдайда, бағалаушы оны сараптық (сараптамалық) жолмен анықтайды. Мүлік иесі жал төлемі түріндегі табыстан басқа да қаражаттар алу ы мүмкін. Олар мүлікті иемдену үрдісі кезінде, мынадай түрде алынады: -
автотұрақ пен гаражды пайдаланғаны үшін төлемдер; -
жарнаманы орнатқаны үшін төлемдер; -
стационарлық антенна үшін төлемдер және т.б. Потенциалды жалпы табыс мөлшерін анықтау үшін, бағалаушы мүлікті иемденуден түсетін табыстар мен нарыктық жал төлемінің жиынтық мөлшерін қосу қажет. Бірақ есептік жолмен алынған потенциалды жалпы табыс вакансиядан не жал төлемінің жетіспеуінен өзгертілуі мүмкін. Бағалаушы мүлікті иемдену мерзімі кезінде жал төлемінің бір бөлігінің жиналмай қалу мүмкіндігін ескеруі қажет. Олар туралы ақпаратты алудың ең тиімді жалы болып, ұқсас меншік объектісі бойынша төленген ренттік төлемнің мәліметтерін қарастыру болып табылады. Сонымен, тиімді жалпы табысты алу үшін жалға алушының ауысуы мен жал төлемінің төленбеуінің болжанған шығындары потенциалды жалпы табыстан алынып тасталынады. Таза операциялық табыс алу үшін бағалаушы шығындар талдауы арқылы жүргізеді. Мүліктік кешен иесінің шығындары үш топқа бөлінеді: тұрақты (тіркелген шығындар), операциялық (эксплуатациялық) шығындар және орын басуға резервтер. Тұрақты шығындарға мүліке салық пен сақтандыру бойынша шығындар жатады. Бұл шығындар тіркелген шығындар ретінде анықталады және олар меншік объектісінің пайдалану деңгейіне байланыссыз болып келеді. Операциялық шығындар мүлікті ұстау, жалға алушыларға қызмет көрсету және табыс ағымын ұстап тұру үшін шығындар жатады, Меншік объектілері бойынша құрылған операцияық шығындар тізімін қарастырайық:
Басқару бойынша көрсетілген қызметтерге төлем; 2.
Коммуналдық қызметтер: электр қуаты, газ, жылу-отын, көмір,телефон, су, канализация, су құбырлары; 3.
Қоқыс пен қалдықтарды шығару; 4.
Еңбекақыға салық; 6.
Қызметкерлерге жәрдемақы; 7.
Жөндеу мен ұстау; 8.
Келісімді қызметтер: от сөндіру жүйесі, лифт, телефон, күзет және т.б. 9.
Сыртқы бейін мен түс (егер ол ғимарат, құрылыс); 10. Кеңсені ұстау, оны жинау және т.б. 11. Банктік төлемдер; 12. Зандық қызметтер үшін төлем; 13. Жарнама; 14. Бухгалтерлік қызметтер үшін төлем; 15. Автокөліктерге шығындар. Орын басу үшін резерв (қайта құру). Меншік объектісін пайдалану кезінде мүлік иесімен ақша қаражаттары мыналарға резервтеледі: су құбыр жүйесін жөндеуге; канализацияға; жиhазға; үй төбесіне; лифтке; телефон жүйесіне және т.б. Бағалаушы меншік иесінің осы ақша қаражаттарын пайдаланбайтынын білсе де, меншік бағалау кезінде ескеруі қажет. ТОТ есептеу мысалы. Берілген: 1000 ш.м. 200 долл/ш.м. 30 долл/ш.м. жылына 10 пайыз жылына 5 пайыз 1.
Жалға берілетін кеңсе ғимараттарының ауданы 2.
Эксплуатациялық шығындары жылсайын 5 пайызға өсіп отырады 4.
Жай бөлмелер: (1-інші жыл) (2- інші жыл) ТОТ 1-ші және 2-ші жылдарға есептеу керек.
Шешімі: Көрсеткіштер 1- ші жыл, 2- ші жыл, Потенциалды жалпы
200000 200000 Жай үшін жеңілдік 20000 10000 Тиімді жалпы табыс 180000 190000 Эксплуатациялық
30000 31500 ТОТ 150000 158500
Кәсіпорын мүлкін бағалағанда, бағалаушы капитализация үшін қандай табыс түрін пайдалану қажет екенін анықтап алуы қажет. Табыс түрін таңдау мүлік сипатына байланысты болып келеді. Егер тез тозатын элементтері бар немесе ескірген құрал- жабдықтары бар мүлік бағаланатын болса, онда есептеуге таза пайда көрсеткіші алынады. Егер мүліктің баланстық құны уақыт өтумен көп өзгермесе, онда негіз ретінде таза табыс ағымының көрсеткіші алынады. Табысты есептеу үшін кәсіпорынның қаржылық жағдайын немесе өндірістік жүйесінің талдауын қажет етеді, оған бірнеше жылдарға бағаланған объект кіреді.
Берілген форма есептілігіне сәйкес, баланстық және таза пайданың есебі талданады. Талдау нәтижесі бойынша жылдық таза табыстардың (ақша бірліктерінде) көлемі туралы болжам жасалады. Сонан соң таза пайда коэффициентке көбейтіледі. Ол өндірістік жүйе капиталындағы меншік объектілерінің үлесін көрсетеді. Егер табыс көрсеткіштері ретінде таза ақша ағымы алынатын болса, онда ол келесідей формуламен есептеледі: Таза ақша ағымы = Таза пайда + Амортизация (тозу) + ¥зақ мерзімді қарыздардың өсімі - Меншік айналым капиталының өсімі - Капиталдық салымдар. Кәсіпорын мүлкін бағалау тәжірибесінде келесідей табыстардың көрсеткіштерін пайдаланады: -
жалпы мүліктік кешен құрамында болатын, жеке меншік объектілері үшін - «таза операциялық табыс»; -
тез тозатын, ескірген мүліктер үшін - «таза пайда»; -
тұрақты баланстық құны бар мүліктік кешен үшін - «таза ақша ағымы». 2- інші этап Капитализация ставкасын есептеу Капитализация ставкасын алудың бірнеше тәсілдері бар. Олардың ішіндегі қарапайымы болып, мәліметтер нарығында жинаған ақпараттар көмегімен анықталуы. Мысалы, бағаланған объект пен салыстырылатын меншік объектісі туралы ақпарат бар. Салыстырмалы объект 200000 долларға сатылған және оның таза операциялық табысы 25000 доллар құрады. Капитализация ставкасын таза операциялық табысын мүлік құнына бөлу жолымен анықтайды: Капитализация ставкасы = ТОТ / Мүлік құны СК = 25000 / 200000 = 0,125 (капитализация ставкасы). Мұндай жолмен анықталған, капитализация ставкасы «жалпы ставка» деп аталады. Бағалаушы капитализация ставкасын тек бір ғана жиынтық мәліметтер негізінде анықтауға тырыспауы қажет. Капитализация ставкасын анықтағанда ең тиімді мәліметтер көзі болып, ол бағаланатын мүлікке сәйкес келетін басқа мүлік бағалауы жатады. Сондықтан қазіргі бар әдістердің ішіндегі ең тиімдісі салыстырмалы сатуды талдау әдісі болып табылады. Ұқсас табысты мүлік объектілері бойынша қажетті мәліметтер болған жағдайда ғана салыстырмалы сату тәсілінен капитализация ставкасын алады. Салыстырмалы объектілер бағаланатын объект пен өзінің функционалды қызметі мен болжанған мөлшердегі табысын ала алмау тәуекелділік деңгейіне немесе мүлікті сатып алуға жұмсалған қаражаттар шығындарына сәйкес келуі қажет. Және оған келесідей жағдайларға мүмкіндігі бар болғанша сәйкестік қажет: -
табыстар мөлшері бойынша; -
жалпы табыс пен эксплуатациялық шығындар арасындағы қатынас; -
физикалық ұқсастықтары бойынша; -
орналасу жері бойынша; -
күтілетін құн өзгерісі. Әрбір салыстырылатын объект бойынша келесідей мәліметгер жиналуы қажет: -
эксплуатациялық шығындар коэффициенті; -
мәмілені қаржыландыру шарттары; -
мәміле жасау кезіндегі нарық жағдайы.
Салыстырылатын объект бойынша капитализация ставкасын алуға мысал келтірейік:
Көрсеткіштер Салыстырылатын объектілер 1 2 3 4 Таза табыс, шартты бірлік Сату бағасы, ш.б. Капитализация ставкасы 65 000 374 000 0,1719 72 000 400 000 0,1800 55 000 230 000 0,1719 74 000 420 000 0,1762
Мүлік бағалауында қолданылатын соңғы капитализация ставкасын таңдау үшін, келесі шарттарды орындау қажет: -
барлық салыстырылатын объектілер сипаттамалары сәйкес келуі қажет; -
салыстырмалы объектілер бойынша мәліметтер сенімді болуы қажет. Егер де шартта орындалатын болса, онда бағалаушы салыстырылатын объектілер бойынша орташа арифметикалық капитализация ставкасы түрінде есептеп шығарады. Біздің мысалда соңғы капитализация ставкасы 0,1754 тең болды. Меншік объектілеріне нақты шарттарды қолдана отырып, капитализация ставкасын есептейік.
Есеп № 1 Берілген: Көрсеткіштер Шартты бірлік ПЖТ 200 000 Жай ауданға жеңілдік 20 000 Тиімді жалпы табыс 180 000 Эксплуатациялық шығындар 70 000 Таза операциялық табыс 110 000 Қарызға қызмет көрсету шығындар
80 000 Меншік қаражаттары үшін пайда (салық төлеуге дейін) 30 000 Меншік қаражаттары 110 000
Анықтау қажет: Меншік қаражаттары үшін капитализация ставкасын, % Шешімі: КС мқ =30 000 / 110 000*100%=27,27% Жауабы: КС =27,27%.
Есеп № 2 Егер ПЖТ 10% төмендесе, меншік қаражаттары үшін капитализация ставкасы қалай өзгереді (басқа көрсеткіштердің өзгермеген жағдайында)? Шешімі: Көрсеткіштер Шартты бі і ПЖТ 180 000 Жай ауданға жеңщцік 20 000 Тиімді жалпы табыс 160 000 Эксплуатациялық шығындар 70 000 Таза операциялық табыс 90 000 Қарызға кызмет көрсету шығындары 80 000 Меншік қаражатгарьшың пайдасы болады 10 000
Шешімі: КС мқ =10 000/110 000*100%=9,09% Жауабы: КС мқ =9,09%
Есеп № 3 Егер эксплуатациялық шығындар 10% өссе, меншік қаражаттары үшін капитализация ставкасы қалай өзгереді (басқа көрсеткіштердщ өзгермеген жағдайында)? Шешімі: Көрсеткіштер Шартты бірлік ПЖТ 200 000 Жай ауданға жеңілдік 20 000 Тиімді жалпы табыс 180 000 Операциялық шығындар 77 000 Таза операциялық табыс 103 000 Қарызға қызмет көрсету шығындары 80 000 Меншік қаражаггарына пайда 23 000
Шешімі: КС =23 000/110 000* 100%=20,9% Жауабы: КС мқ =20,9% Есеп № 4 Мүліктік кешен құрамына 10 кеңсе кіреді, олардың әрқайсысына айына 750 долларға жалға беріледі. Егер эксплуатациялық шығындар 35070 доллар құрап, ал қарызға қызмет көрсету 35000 доллар болса, онда объектінің шығынсыз есебі қандай болады? Шешімі: Шығынсыз есебі=Операциялық шығьщдар+Қарызға қызмет көрсету / бір жылдағы 1 бірлік жалы=(35070 долл.+35000долл.) / 9000 долл.=7,79 бірлік немесе 8 кеңсе. 3- ші этап Кәсіпорын мүлігінің ағымдағы құнын есептеу Табыстық тәсіл көзқарасы бойынша, 3-ші этап болып, бағалау күніне болжанған таза операциялық табыстың мөлшерін мүлік құнына аудару болып табылады. Бұл үрдіс капитализация деп аталады және оны таза операциялық табысты капитализация ставкасына бөлу жолымен анықталады: Мүлік құны = Табыс / Капитализация ставкасы Тікелей капитализация әдісінің теориясын қолдана отырып, кейбір меншік объектілерінің бағалауын жүргізейік. Есеп № 1 Кәсіпорынның мүліктік комплексін сатып алу үшін 300000 доллар сомасында несие алынды. Ипотекалық тұрақты (қарыз капиталына капитализция ставкасы) 17,5% құрайды. Меншік объектісі таза операциялық табыс 65000 доллар әкеледі деп күтіледі. Салыстырмалы сату талдауы бойьшша инвестор 19% капитализация ставкасын күтеді. Объект құнын бағалаңыз. Шешімі: 1. Қарыз қаражаттарының табысын анықтау қажет. ҚҚ 300 000 долл.* 0,175 = 52500 долл. 2. меншік қаражаттарының табыстарын анықтау қажет. МҚ 65000долл. - 52500 долл.=125000 долл.
3. Объектке салынған меншік қаражаттарының мөлшерін анықтау қажет. М қк - 12500 долл./0,19=65789 долл. 4. Меншік объектілерінің құнын анықтау қажет. О қ =300000 долл.+65789 долл.=36789 долл. Есеп2 Мүліктік кешен құрамына кіретін жердің құны — 100000 доллар.) Меншік объектісі 45 000 доллар сомасы түрінде тұрақты табыс әкеліпі тұрады. Салыстырмалы сату талдауы бойынша инвесторлар жердің капитализация ставкасын 14% және жақсартудың капитализация ставкасы 17% әкелетінін күтеді. Мүліктік комплекс құнын бағалау. Шешімі: 1. Жер табысын анықтау қажет. Ж т = Ж қ *Ж кс - 100000 долл.*0,14= 14ОООдолл. 2. Жақсартудың меншік иесіне әкелетін табысын анықтау қажет. Ж ақ
т =ТОТ-Ж т =45000 долл.-14000долл-31 ОООдолл. 3. Жақсарту құнын анықтау қажет(ғимарат, құрылыс). 182353 17 , 0 / . 31000 / . . . . . = = = долл Ж Ж Ж с аќ т аќ ќ аќ
4. Мүліктік комплекс кұнын анықтау ќ±ны б Ж . = 182353 долл. + 100000 = 282353 долл. Тікелей капитализация әдісі өте қарапайм және осы оның артықшылығы болып табылады. Бірақ неғұрлым сипаттамалы жыл мәліметтеріне негізделгендіктен, ол өте тұрақты. Сондықтан бағалаушы таза табыс көрсеткіштері мен капитализация коэффициенттерін таңдағанда өте үлкен көңіл бөлуі қажет.
Ақша ағымын дисконттау әдісі Кәсіпорын меншік құқықтарын бағалаған кезде,кәсіпорынның уақыт өте табыс әкелу мүмкіншілігі негізгі көрсеткіш болып табылады. Оны капитализация формуласы арқылы анықтаймыз: V = I/K Мұнда V- ағымдағы құн I- кезеңдік табыс K – капитализация коэффициенті Табыстық тәсілдің негізгі қағидасы болып, күті қағида жатады. Болашақ табыстарды дисконттау әдісі - бұл әдіс, объекті иемденгеннен, болашақта алынатын табыстардың ағымдағы құны ретінде, табысты жылжымайтын мүлікті бағалау үшін қолданылады. Жылжымайтын мүлікпен жүргізілген операциялардың болашақтағы артықшылықтары болып, иемдену мерзімі кезіндегі болашақ табыстар түріндегі уақытылы түсімдер мен реверсияны, яғни иемдену мерзімі біткен кездегі объекті сатудан түскен пайданы көрсетеді. Дисконттау әдістерін қолдану кезектілігі келесідей: 1.
Табыс алу мерзімінің ұзақтығын белгілеу; 2.
Әр иемдену жылының мерзімі бойынша ақша қаражаттарын ағымының болжамын жүргізу. Ақша қаражаттарының ағымы дегеніміз негізгі функционалды қызметімен байланысты, кәсіпорынның жыл сайынғы қызмет қоры-тындысы. Ақша қаражаттарының ағымын дисконттау үрдісінің алғашқы мәліметтер болып: -
табыс өлшемі және оның өзгеру сипаты; -
табысты алудың кезектілігі (ай сайын, квартал сайын, жарты жылдық, жылдық); -
табысты алудың болжанған кездегі мерзімнің ұзақтығы.
Ақша каражаттарының ағымын дисконттау, уақыт ішіндегі ақша құны теориясын пайдалануға негізделген, әрбір болашақ мерзіміне ақша қаражаттарының ағымының, ағымдағы құнын анықтау мен бар- лық ағымдағы құндарының жиынтығы негізінде анықталады. 4.
Бағалаушы алдында тұрған мәселеге байланысты, ақша қаражаттар ағымын дисконтау: -
таза операциялық табыс; -
салық салынғанға дейінгі инвестицияның табысы; -
салық салынғаннан кейінгі инвестицияның табысы; -
берілген несие бойынша банк табысы; -
жал келісім шарты бойынша жалға берушінің табысы. 5.
Дисконттау ставкасы орташа пайда нормасы ретінде анықталады. Пайда нормасы тура пропорционалды тәуекелділікке байланысты. Неғұрлым тәуекел деңгейі жоғары болса, соғұрлым дисконттау ставкасы да жоғары болады, соған сәйкес болашақ табыстың ағымдағы құны төмен болады. 6.
Дисконттау әдісі иемдену мерзімінің соңында жылжымайтын: мүлік объектісін сатудан түскен пайдасын есептеуді және оны дисконттау ставкасы арқылы ағымдағы құнға келтіруін болжайды. 7.
Табыс ағымдарының ағымдағы құны мен сатудан (реверсия);түскен табыстарды қосу. 8.
Кәсіпорын құнын - бірнеше жыл ішіндегі табыстар сомасы мен
тартылған қарыз қаражаттарының сомаларының арасындағы айырымы ретінде есептеу. Болашақ табыстар мен шығындар ақша қаражаттарының ағымын қальптастырады. Болашақ шығындар мен кәсіпорын қызметінің қорытындысын бағалау есептік мерзім шегінде анықталады және оны есептеу горизонты деп атайды. Есептеу горизонты есептеу қадамының санымен өлшенеді. Дисконтталған қолма-қол ақша ағымы әдісінде кәсіпорын активтерінің құны олардың табыс әкелу мүмкіндігімен өлшенеді. Бұл әдістегі негізгі көрсеткіші таза ақша ағымы болып табылады. Cash flow бағытын сипаттайтьш түсініктер бар - ақша кірісі және ақша шығысы. Таза ақша ағымы белгіленген уақыттағы ақша қаражаттарының кірісі мен шығысы арасындағы айырым ретінде анықталады. Кәсіпорын жұмыс жасау кезінде үш қызмет түрін іске асырады: операциялық, инвестициялық және қаржылық. Болашақ табыстарды дисконттау әдісімен кәсіпорын құнын бағалау үшін, ақша қаражаттарының кірісі мен шығысын бағалау қажет. Операциялық және инвестициялық қызметтегі олардың арасындағы айырым, нақты ақша ағымы деп аталады. Нақты ақша сальдосы — бұл кәсіпорын қызметінің үш түрінен түскен барлық ақша қаражаттарының кірісі мен шығысының арасындағы айырым. Кәсіпорындағы ақша қаражаттарының кірісі мен шығысының сызбасы көрсетілген. Ақша кірісі Ақша шығысы Операциялық қызметі бойынша Инвестициялық қызметі бойынша Қолма-қол ақшаға сату Шикізат, материалдарға үшін төлемдер Дебиторлық қарыздар бойынша түсім Еңбек ақы Ренттік сақтау төлемі Салықтар
Қаржылық қызметі бойынша
Кәсіпорындағы ақша кірісі, негізінен мыналарға байланысты: -
өзінің тауарларын қолма-қол ақшаға сатады, және де несиеге берілген тауарлар бойынша дебиторлардан төлемдер алады; -
ел ішінде немесе шет елдегі филиалдардағы операциялардан немесе бағалы қағаздарды инвестициялаудан табыстар алады; -
әр түрлі типтегі бағалы қағаздар шығарып, сатады; -
керек емес немесе артық активтерінен қрылады; -
несиелерді тартады және т.б. Кәсіпорындағы ақша шығысы, негізінен мыналарға байланысты: -
өзінің қызметін жүргізу үшін шикізат пен материалды тартады; -
өзінің қызметкерлеріне еңбек ақы төлейді, өзінің капиталын жұмыс істеу қабілетінде ұстанды және жаңа инвестицияларды іске асырады; -
алынған несиелер бойынша дивңдендтер мен пайыздарды төлейді; -
облигациялар мен несиелер бойынша негізгі қарыз сомасын және т.б. Кәсіпорынның қорытынды нәтижесі салықты төлегеннен кейінгі таза табысымен көрсетіледі. Бірақ бұл қаражаттарға амортизацияны да қосуға болады. Аталған ақша қаражаттар, кәсіпорынның құндылығын жоғарылатады. Нақты ақша ағымы белгілі табыстар мен шығындар түрлерін өзіне қосады. /. Операциялық қызметі бойынша: 1.
Сатудан тыс табыстар; 5.
Айнымалы шығындар; 6.
Тұрақты шығындар; 7.
Ғимараттың амортизациясы; 8.
Құрал-жабдықтар амортизациясы; 9.
Несиелер бойынша пайыздар; 10. Салық алынғанға дейінгі пайда (3+4-5-6-7-8); 11. Салық пен жиналымдар төлемдері; 12. Жобаланған таза табыс; 13. Амортизация (7+8); 14. Операциядан таза кіріс (12+13); //. Инвестициялық қызметі бойынша: 1.
Ғимараттар мен кұрылыстар; 3.
Машина және құрал-жабдыктар; 4.
Материалдық емес активтер; 5.
Барлығы: негізгі капиталға салым (1+2+3+4=5); 6.
Айналым капиталының өсімі; 7.
Барлық инвестициялар (6+5). ///. Қаржылық қызметінің ағымы: 1.
Меншік капиталы (акциялар, субсидиялар); 2.
Қысқа мерзімді несиелер; 3.
Ұзақ мерзімді несиелер; Бағалы қағаздарды сату төлемі Дивидеңдтер мен пайыздар Қарыздар Облигация және несие бойынша міндеттерді өтеу
Несиелер бойьшша қарыздарды өтеу; 5.
Дивидендтер төлемі; 6.
Қаржылық қызметтің сальдосы (1+2+3-4)-жоба; (1+2+3-4-5)- реципиент. Инвестициялық қызметіндегі нақты ақша ағымын анықтау үшін, обьектінің таза жойылу құнын анықтау қажет: Нарықтық құны; Шығындар; Есептелген амортизация; Уақыт қадамындағы баланстық құн (2-3); Жою бойынша шығындар; Капитал құнының өсімінен табыс; Операциялық табыс (1 -4+5); Салықтар; Таза жойылу құны (1-8). Егер кәсіпорын бос ақша қаражаттарының қайта инвестициялануын қарастырса, онда нақты ақша ағымын анықтау үшін жинақталған нақты ақшалардың сальдосы қолданады. Барлық ақша төлемдері шығындар болып тіркелмейді. Мысалы, материалдық қорларды немесе мүлікті сатып алғандағы ақша, нақты ақшалардың шығысымен байланысты, бірақ бұл шығындар болып табылмайды. Ақша ағымын есептеудің бірқатар тәсілдері бар: 1.
Таза операциялық табыс (ТОТ) - бұл нақты жалпы табыстан барлық операциялық шығындарды алып тастағанда қалатын нақты табыс. Жылдық сома түрінде көрсетіледі. 2.
Салық салғанға дейінгі ақша ағымы - бұл қарыз қаражаттар бойынша төлемдерін және есептелген амортизация сомасьшан қалатын, таза операциялық табыстың бір бөлігі. Амортизация - бұл кәсіпорынның өзінің операциялық қызметіне пайдаланылатын негізігі капиталдың физикалық және моральдық тозуының компенсациясын қамтамасыз ететін мақсатта ақша қаражаттарының аударымы. Амортизациялық аударым үш факторға тәуелді болып келеді: -
негізгі өндірістік қаражаттарға кіретін, құрал-жабдықтардың баланстық құны; -
құрал-жабдықты баланстан шығарғанға дейінгі қызметтердің болжанған мерзімі; - кәсіпорынмен тандалған амортизация нормаларын есептеу әдісі, Амортизация ақша қорының мақсатты тағайындалуының көзі бола тұра, кәсіпорын меншігі болып табылады. Аударымдар тек мақсатына байланысты ғана пайдаланады және кәсіпорынның қаржылық жағдайын тұрақтайды. Амортизацияны есептеу әдісі 1. Бір қалыпты тікелей әдіс АО (1ж) = Н * ПС АО (1ж) = ПС:қызмет мерзімі АО (1ж) = (ПС - ЛС): қызмет мерзімі Н = 100 : қызмет мерзімі - өндіріс қаражаттары Мұндағы, АО - амортизациялық аударым Н - амортизациялық аударымның жылдық нормасы ПС - бастапқы құн ЛС - жойылу құны 2. Жылдамдатылған амортизация әдісі А) Азаятын қалдық әдісі АО (1 жылға) = (2 * Н) * ОС
Мұндағы, ОС - жыл басына баланстық (қалдық) құн Н -тікелей әдіспен есептелген, жылдық амортизациялық аударым-ның нормасы Б) Сандық сома әдісі (кумулятивтік) АО (1ж) = Қалған қызмет жылдың саны / 8 * (ПС - ЛС) S = п * п+1 / 2 Мұндағы, S - қызмет көрсету жылдың сомасы п - қызмет көрсету жылдың саны 3. Өндірістік әдіс (өнімдерді шығару көлемі бойынша) АО (1ж) = Н * W H =ПС-ЛС/V Мұндағы, Н - жылдық амортизациялық аударымның нормасы W - жыл ішіндегі өнімдерді шығару көлемі V - құрал-жабдықтар қызметінің мерзімі ішіндегі өнімділігі шығару көлемі 4.
Салық салынғаннан кейінгі ақша ағымы (инвестор табысы) -бұл салықтарды төлегеннен кейін қалатын, таза операциялық табыстың бөлігі. 5.
Берілген несие бойынша банк табысы. 6. Жал келісім-шарты бойынша жалға берушінің табысы. Ақша ағымы меншік айналым капиталдың кірісі мен жетіспеушілігіне міндетті түрде енгізу қажет. Ақша ағымына мысал: Салық төлегеннен кейінгі таза пайда; ± амортизация;
± меншік айналым капиталының азаюы (өсімі);
± негізгі қаражаттарға капитал салымының азаюы;
± ұзақ мерзімдегі міндетінің өсімі. Болжау мерзімінің соңындағы кәсіпорынды сатудан түскен пайда (реверсия) Реверсия ақша ағымының тікелей капитализациясы арқылы есептеледі. Капитализация коэффициенті кәсіпорындар нарықтарының жағдайына қарап таңдалады. Егер g темпінің өсуімен, табыстың болжамын болжап, ал алғашқы жылдың соңындағы ақша түсімінің мөлшері РМТ болса, онда ағымдағы құнның формуласы төменгідей анықталады: РV=РМТi/і-g, Бұл теңдік - Гордон моделі. Бұл модельді: ақша ағымы тұрақты және бірдей қарқынмен өскен кезде ғана қолдануға болады. Гордон моделі әділетті болады, егер g өсу қарқыны дисконттау коэффициентінен кіші болса. Алынған кәсіпорынның қорытынды құнына 2 түзету енгізеді. Біріншісі - операциялық қызметтеті жарамсыз активтердің құны косылады. Екіншісі - меншік айналым қаражаттарына артықшылықка (+) жетіспеушілікке (-). Меншік капиталының қайтарым нормасы бойынша капитализация Кәсіпорын өзінің меншік қаржы қаражаттары есебімен қаржыландырылған жағдайын қарастырайық. Қаржы ресурстарының экономикалық мәні мынада. Оларды қай көзден алса да, қаржы қаражаттарын пайдаланғаны үшін төлем төлеу қажет: меншік қаражаттары үшін дивидендтер түрінде немесе қарыз қаражаттары үшін пайыздық аударымдар түрінде. Меншік қаржы қаражаттарын келесідей түрде көрсетуге болады:
Кәсіпорын меншік иесінің ақшалай салымының бір бөлігі
Ішкі активтердің мобилизациясы
Ішкі ресурстардың иобилизация сомасы: М=А-Н ± К Мұндағы, А - жоспарланған мерзімдегі айналым активтерінің бар болуы; Н - мерзім ішіндегі айналым активтерінің жосларланған қажеттілігі; К - жыл ішіндегі несиелік қарыздардың өзгерісі. Мобилизация мәні мынада: айналым қаражаттарьшың бір бөлігі негізгі қызметтен алынып, толық құрылысты қаржыландыруға жіберіледі. Кәсіпорын капиталының құны мен капитал салымның пайдалылық нормасы Капитал құны деп - өздерін ақтау үшін салынған жаңа капиталды салымдар алып келетін табыс. Капитал кұны - капитал сомасынан пайыздық ставка түрінде анықталады. Инвестор болып несие беруші, кәсіпорын акционері немесе кәсіпорынның өзі бола алады. Капиталды пайдаланғаны үшін төлеу қажет және сол төлемнің өлшемі болып капиталдың қүлы болып табылады. Демек, капитал құны - бұл альтернативті құн, яғни капиталды салудан инвесторлардың күтетін табысы. Кәсіпорынды бағалағандағы капитал құны дисконт ставкасы қызметін аткарады. Дисконт ставкасы - бұл қайтарымның пайыздық ставкасы. Оны кәсіпорын қызмет істеу процессінде тапқан қаржы қаражаттарын алуды жоспарлайды. Кәсіпорын өзінің инвестициялық қызметін жүргізе отырып, өзінің қаржы ресурстарының тиімді салу жолдарын таба алатынына сенімді болмайды. Бірақ сол ақшасын өзінің бизнесіне салып, капитал құнына тең болатын қайтарым ала алады. Сонымен, кәсіпорын капиталының құны - бұл қызмет жасау барысында тапқан қаржы қаражаттарының салымының минималды пайдалылық нормасы. Капитал құнына мынадай факторлар әсер етеді: басқа капиталдық салымның табыстық деңгейі, аталған инвестицияның тәуекелдік деңгейі, қаржыландыру көздері. Капитал құны - альтернативтік құн болғандықтан, аталған капиталдық салымның құны бағалы қағаздар нарығының ағымдағы пайыздық қойылымының деңгейіне байланысты болып келеді. Егер кәсіпорын неғұрлым тәуекелді бизнеске капиталын салуды болжаса, онда оған соғұрлым жоғары табыстылық деңгейі қамтамасыз етілуі қажет.