Семей қаласындағы минералды ауыз суларға экологиялық сараптама

МазмұныКіріспе 31 Судың табиғаттағы экологиялық маңызы. (әдеби шолу) 51.1Тірі организмдердегі судың маңызы. 51.2 Минералды сулар1.3 Судың минералды бөлшектерінің адам ағзасына әсері. 72 Зерттеу объектісі мен нысаны. 153Семей қаласындағы минералды ауыз суларға экологиялық сарапшылық. 213.1 Судың компонентік экологиялық мінездемесі 213.2 Семей қаласындағы минералды ауыз суларының сауда өнімдеріне экологиялықбаға 403.3 Ауыз сулардың статистикалық компоненті 57Қорытынды. 64Практикалық ұсыныстар 65Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 66

Нормативті сілтемелер.Бұл диссертацияда келесі стандарттағы сілтемелер пайдаланылған: – ГОСТ 18293-72 Ауыз су. Қорғасынның, цинктің, күмістің құрылымын анықтау әдістері. – ГОСТ 18164-72 Ауыз су. Құрғақ қалдықтың құрамын айқындау әдістері. – ГОСТ 4245-72 Ауыз су.Хлоридтердің құрамын айқындау әдісі. – ГОСТ 4011-72 Ауыз су. Ортақ темірдің шоғырларын өлшеу әдісі. – ГОСТ 18826-73 Ауыз су.. Нитрат құрамын айқындау әдісі. – ГОСТ 26449.1-85 Ауыз су. Карбонаттың және гидрокарбонаттың мазмұнын айқындау әдісі. – ГОСТ Р 51232-98 Ауыз су. Сапаны бақылаудағы ортақ талаптар қойылу әдісі. – ГОСТ РК 452-2002Минералды табиғи, асханалық және емдік ауыз сулар – ГОСТ РК 1432-2005 Сыйымдылықтарға еңген сулар оның ішінде табиғи, минералды және асханалық сулар. – ГОСТ РК 52964-2008 Ауыз су. Сульфат құрамын анықтау әдісі. Анықтамалар, белгілер және қысқартылған сөздер.қ-қалаДДСҰ – Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.СЭҚ – санитарлық эпидемиялық қызмет.кг - килограммБальнеология - (латынша balneum - мойынша) минералды суларды емдік түрдеқолдану туралы ғылым.гдм3 – 1 текше дицимметрге грамммгдм3 – 1 текше дициметрге 1 милиграмммг-эквдм3 – 1 текше дициметрге 1 балама милиграмм0С – цельсия градусы(өлшем)% - пайызмкгдм3 – 1 кубқа 1 текше дециметрмкгкг – 1 киллограмға микрограммОҚО– Оңтүстік Қазақстан облысы.ШҚО – Шығыс Қазақстан облысы.м – метрмлн. –миллионтыс. – мыңлж– литр жылынакм – километря.– яғниа-н – аудана.а. – ауыл-аймақс.бі – себебіМЫШ – Межелі ықтимал шоғырларыЕТҚД– ең төмеңгі қажетті деңгейФТН – физиологиялық толықтықтың нормативі

Өзектілік. Адам өміріндегі ең басты экологиялық проблемалардың бірі,өміріне тікелей байланысты, үнемі қолданылатын судың тазалығы. Дуниежүздікденсаулық сақтау орталығынның баяндамасында бүкіл ел бойынша миллиардадам кір суды қолданады, жыл сайын 3.4 миллион тұрғын, ең басты балалар осыластанған, кір суды қабылдап,ауруларға шалдығып өліп жатырделінген. Қазіргі кезде осыған байланысты жергілікті тұрғындарды міндетті түрде, таза сумен қамтамасыз ету туралы сұрақ көтеріліп отыр. Судың шарбағы,жаман-жұманның тиімсіз әдістері, құрамында хлор бар реагентті суды қолдану,судың тот басқан құбырларда тоқырауы су құбырлар суының сапасына кері әсіртигізеді. . Ол санитарлық нормаларға, химиялық және микробиологиялыққалыптарға жауап бермейді,бұл денсаулыққа зиян келтіреді. Сол себептенжергілікті тұрғындардың көбі шөлмектегі минералды суларды пайдаланғанды жөнкөреді. Орташа есеппен алғанда әрбір қазақстандық 1 жыл мерзімінде 27 литршөлмектегі минералды суды пайдаланады. Қолданыстағы ауыз сулардың жергілікті тұрғындардың денсаулығынатікелей әсер ететін судың сапасы қазіргі кезде басты экологиялықпроблемалардың бірі болып табылады. Дүниежүздік денсаулық сақтау ұйымыныңбаяндамасында келесі мәселе айтылған, дүниежүзі бойынша миллиард адамластанған суды қабылдайды, олардың 3,4 млн жыл сайын судың сапасыздығынабайланысты түрлі ауруларға ұшырап өледі,осыған ұшырайтын көп бөлігібалалар. Семей қаласында сауда орындарында сатылатын шөлмектегі минералды суларҚазақстанның және шетелдің түрлі аймақтарынан әкелінеді. Алайда оның сапасыүнемі экологиялық тексеру кезінде гигиеналық талаптарға сай келмейді, жәнесатылу пунктеріне сапасыз жасанды суларды келіп жатады. СЭҚ тексеруібойынша алкогольсіз сусындардың құрамында жасанды өнімнің көлемі жиікездеседі. Өткен жылдың көрсеткіші бойынша санитарлық қызметкерлер 13000кгденсаулыққа зиян келтіретін қоспалары бар сусындарды пайдаланыстан алыптасады, олардың 92 % отандық өндірушілерден. Сол себептен осы берілгенсуларды шығаратын өндірушілерге судың химиялық құрамына экологиялықзерттеулер жүргізу маңызы туындады. Зерттеудің мақсаты мен мазмұны. Мақсаты. Семей қаласындағы сауда орындарында сатылатын минералды ауызсуларға экологиялық баға беру. Міндеттер: • Сауда орындарындағы минералды ауыз сулардың атауларын жаттап, танып алу. • Зерттелетін сулардың макро және микрокомпонентік бөлшектерін білу. Жергілікті аудандарға ауыз суларды макро және микрокомпоненттік бөлшектерге минералдаудың әсері. • Сапа нормативне жауап бермейтін минералды ауыз суларды айқындау. Ғылыми жаңалық. Семей қаласындағы сауда орталығындағы шөлмектегі минералды ауыз сулардың химиялық құрамы тұңғыш рет зерттелді. Денсаулыққа, қойылған талаптарға жауап бермейтін денсаулыққа зиянкелтіретін маркалар айқындалды. Практикалық және қағидалы бәс. Айтылмыш экологиялық зерттеулер макро және микроэлементтерқұрамындағы ортақ минералдануды, минералды ауыз сулардағы қышқылдызерттеуге мүмкіндік берді. Бұл зерттеу шөлмектегі судың мемлекеттікқалыпқа және нормативтарға сәйкестігінің дәрежесін айқындады.Ауызсулардың айтылмыш зерттеуі - минералдық судың денсаулық үшін еңқолайлы, суларға қойылатын нормативтарға лайықты түрін айқындап көрсетті. Зерттеу нәтижелері санитарлық қызметтерде, денсаулық сақтауоргандарында, оқу ғимараттарында, студенттерге биология пәні бойыншадәрістер оқуда, Жер шарын сақтау тәртібіндегі химиялық және экологиялықмамандықтарды Қосымша экология, Биомониторинг және т.б. Жұмыстың апробациясы. Семей мемлекеттік педагогикалық инситуттың ұстаздар арасындағы ғылымиконференцияда магистрлардың дисертациялық еңбектері көрсетілген . (Семейқ,СМПИ 2011ж). Диссертацияның мазмұны бойынша журналда екі мақалажарияланды Семей қаласында қолданылатын сулардың макроэлементтікқұрылымы, экологиялық бағасы, Экологияның биохимиялық және геохимиялықпроблемалары, СМПИ хабаршысы Жұмыстың құрылымы мен көлемі.. Бұл магистрлік диссертацияның көлемі 65 бет. Түсініктер кесте түріндеберілген, бұл жұмыста барлығы 28 кесте, 19 диаграмма, 50 ге жуық ғылымиәдебиеттер берілген, үшеуі шет тілінде. Алғыс Автор өзінің ғылыми жетекшісі биология ғылымының кондидаты докторПанин Михайл Семеновичке магистрлік жұмыс жазуда, баға жетпес көмеккөрсетіп консультация бергені үшін шын жүректен алғысын білдіреді.

1 Судың табиғаттағы экологиялық маңызы. (әдеби шолу)

1.1Тірі организмдердегі судың маңызы. Адам өмірінде су сияқты осыншама маңызды рөл атқарып, көптегенғалымдардың назарын аударған затты атау қиын. Бұл судың адам өміріндегімаңызды рөлмен шектеледі. Леонардо да Винчидің байқағаны: Өмір-олжандандырылған су . Су тірі организмдердің негізгі компоненті болып табылады. Ересекадамның ағзасында 70 - 80 % көлемінде судан тұрады. Ересек адамның миы74,5 % судан, 83 %, қаннан, бұлшық еттердегі судың саны 75,8 %, сүйектерде22 % судан құралған. Вода является основным компонентом живых организмов.Органы и ткани взрослого человека содержат до 70 - 80 % воды. Мозгвзрослого человека состоит из воды на 74,5 %, кровь - на 83 %, в мышцахводы 75,8 %, в костях – 22 %. Адамның құрсағы суға толы: үш күндікэмбриондп Адамның ұрығы - шылқыған су : үш күндік ұрықта 97 %, үш айлықэмбрионда 91 %,8 айлық эмбрионда 81 % суды құрайды. Артық сулармолекулаларының еншісіне 90 % келіп жатыр. Су оларда әмбебап еріткіштіңрөлдерін ғана емес, әр түрлі метаболіктер үшін көлік болып, және тіршілікәрекетіде көп іргелі функциялар орындап жатыр. К.СТринчер бойынша,торшалардың физиологиялық процестер арқылы болатын құрылымдықөзгерістеріклетка ішіндегі сулар құрылымының басты элементтер болыптабылып отыр. Клеткалардың құрамында судың бірыңғай,бірқалыпта болмауыолардың әртүрлі қызмет атқаруында маңызды рөл атқарады. Судың тағы біререкшелігі – биологиялық жүйелерде атқаратын функциялардың алуантүрлігі.Торшада болған су : 1) органикалық және органикалық емес заттардың еріткіш қызметінатқарады; 2)коллоид жүйелерінің диспенсорлық ортасы болып табылады; 3)клетканың метаболизмне қатысуы (заттардың химиялық реакцияға түсуі,өнім айырбасын шығару) ; 4)торшаларды қорғаныс қызметімен қамтамасыз етіп жатыр. Организмдеңгейде су тасымал функциясын орындап және жылу регуляциясына қатысады. Су біз үшін- тіршілік энергиясының негізгі көзі. Адам үшін судыңмаңыздылығы бағалау қиын - егер тамақсыз адам жеткілікті ұзақ өмір сүреалса, қазіргі күннің өзінде аш болуды диетаның жақсы бір түрі деп қарайды,дегидратация (организмнің суды жоғалтуы) тамыр жүйелерін жүрек тамырын,клеткалы метаболизмді және жылу регуляциясының қызметін жылдам бұзадыБіздің организмізде су тапшылығын тез сеземіз. Организм небәрі 2 %құрғаған кезде 2 %, біздің жұмысқа деген қабілеттілігіміз жәнешоғырландыруымыз 20%, төмендейді.Организм 3 %суды жоғалтса адам жүгірумүмкіндігінен айырылады, ал егер 5% жоғалтса физикалық жүктемелер көтерумүмкіндіктерінен айырылады, ал организммен 10% суды жоғалту өмір үшінқауіп туғызады. Сонымен бірге судың бұдан да басқа көптеген функциялары бар. Олмакромолекулалардың кеңістік құрылымын анықтайды, көптеген биологиялықбелсенді қосулардың пайда болуына әсер етеді,ақпараттық қызметті орындайды.Су барлық тіршілік атауларының, ағзаның,торлардың,организмнің қызметіндұрыс атқаруда маңызы зор.

1 1.2 Минералды сулар

Минералды сулар- табиғи құрамында минералдар жер асты сулары, жәнебелгілі бір қызметі бар газдар мен органикалық заттар:орталарреакциясы,радиоактивтік, температура. Табиғатта таза сулар болмайды, олардың құрамында міндетті түрдеерітінді тұздар, газды және органикалық қосулар болады. Біздің уақытымыздаоның құрамында Д.И.Менделеевтің барлық элементтер табылған. Осығанбайланысты судың қызметі көп, маңызы өте зор алуан қасиеттерге ие болыпжатыр, соның ішінде емдік қасиеті де бар. Термалды және минералды сулармыңжылдықтар бойы шомылу мен қатар емге де қоладынылып келе жатыр. Азиядаөткен археологиялық қазбалар минералды сулар қола дәуірден бастап 5мың жылбұрын қолданыла бастаған. Бальнеотерапия (лат . balneum-ванна бөлмесі,суғатүсу және терапия) табиғи немесе жасанды минералды сулармен емдеу,бұлбұрыннан келе жатқан дәстүр. Минералды сулардың емдік әсері олардың шығу ерекшелігіменбайланысты.Олар жер бетінде,жер қойнауларында осы күнге дейін бірлабораторияда шықпаған шарттар жасайды.Үлкен қысым,сәуленің жоқтығы,температуралық шарттар, газдың көптігі, жерден әр түрлі құрамында сирекметалдар бар заттармен жақын болуы судың құрамында,оның атқаратынқызметінде көрінеді. Осындай ерекшеліктерінің арқасында минералды сулар адам организміндеемдік қызмет атқарады. Олар суда геохимиялық процестердің тығыз байланысынәтижесінде,тұзда және иондық айырбастың су табиғатжүйесінде еру кезіндепайда болады. Қарын –ішекті трактқа және организмге минералды сулардың әсері әртүрлі.Минералды сулармен гастрит,колит, ішек аурулары,шаншулар,қабынуларсияқты аурулар емделеді. Действие минеральных вод на желудочно-кишечныйтракт и организм различное. Алайда есте сақтау керек нәрсе минералды сулар қабылдаудың нақтылытемпературасы,пайдалану мерзімі сияқты шарттарды орындаған кезде ғанаемдік қасиетке ие болдады. Минералды суды литрмен қабылдап, оны ем депсанау адасушылық, ал кейде өте зиян. Дәрігерлердің айтуынша минералды сулармен басқа қосуларды көп мөлшерде қабылдаса денсаулыққа қолайсыз ықпалтигізеді. Минералды сумен емделу курорт кезінде немесе дәрігердің арнайыбақылауында жүргізген дұрыс. Сондықтан емдік минералды суды бүкіл әлембойынша тек дәріханалардан сатып алуға болады. Өзінің шығуымен шарттары бойынша терең және шалағай минералды сулардыбөліп қарастырады. Біріншісі жер қабықтарын мухит сулары шайған кездепайда болады. Екіншісінің пайда болуында жерге тұнба түрінде түскен сулардыфильтірлеу кезінде пайда болады. Табиғи минералды су күнделікті қолданыста жүрген ауыз суданайырмашылығы бар болғандықтан:1) Ол өзінің құрамында нақтылы минералды тұздардың белгілі пропорциясы мен басқада элементтерді құрайды. ;2) Оны тікелей табиғи көздерден немесе жер асты сулардан,жар тастардан,ұңғымақтардан алынады. Сонымен қатар судың ластануын,химиялық және физикалық қасиеттерге сыртқы ортаның ықпалынан сақтап қалу үшін барлық сақтану шаралары қолдану керек.3) Шығыспен температураның тұрақтылығы үшін тербелітің керекті божамын жасау керек.4) Оны микробиологиялық тазалық және химия құрамды маңызды компоненттерді қамтамассыз ететін шарттар бойынша жинақтайды.5) Оны шыға берістен ерекше гигиеналық талаптарды сақтай отырып бір ыдысқа құйады.6) Оны көрсетілген өндеуден басқа ешқандай қосымша өндеуге ұшыратпайды.Минералды сулардың негізгі сандық белгілерінің бағасына жатады: ортақминерализация, иондық құрам, көмірқышқылының газды құрамы,сульфид,биологиялық белсенді компоненттер, органикалық заттардыңрадиоактивтігі, қоршаған ортаның реакциясы(рН),температура. Судың ортақ минерализациясы- анион,катион,молекулалардың 1 литрге 1 грбейнеленген сома саны.Минерализация дәрежесі бойынша келесі шарттардыажыратады: әлсіз минерализациялар (2 гдм3), кіші минерализациялар (2-5гдм3), орташа(5-15 гдм3), биік минерализациялар (15-35гдм3),ерітінділер (35-150 гдм3),берік ерітінділер (150ден астам гдм3).

Минералды судың иондық құрамында 50 ге жуық химиялық элементтер бар,әсіресе 6 ионда: катион-натрий (Na+), кальций (Ca2+), магний (Mg2+); анионы– хлорид (Cl-), сульфат (SO42-), гидрокарбонат (HCO3-). Минералды сулар құрамында табиғи фактордың ең маңызды көрсеткіштеріболатын әр түрлі ерітінді газдар бар. Маңызды компоненттері көміртектіңекі тотығы, күкірт,сутек, радон,азот,метан болып табылады.Ішке қабылдаукезінде радонның және көмір тектің қатысуы міндетті. Минералды суларда биологиялық белсенді заттардың болуы организм үшінмаңызды,олардың құрамында: 0, 7 мгдм3 мышьяк,йод 5 мгдм3,бром 25 мгдм3,кремилдік қышқылдар 50мгдм3 болуы керек.Бұл элементтер тірі организмнің гормон мен ферменттернің құрамына кіреді,торшалар метаболизмінде маңызды рөл атқарады.Табиғи суда су текті иондардыңшоғырлануы мен НСО3- и СО32-, иондарынан және қалған иондардын санынатәуелді. Судың қоршаған ортадағы реакциясына күшті қышқыл рН 3,5; қышқыл– рН3,5 ,нашар қышқыл– рН 5,5 - 6,8; бейтарап – рН 6, 8-7, 2 ; нашар сілтілік –рН 7, 2-8, 5 ; сілтілік – рН 8, 5. Құрамында ерітінді тұзы магний бар минералды суды қатты депатайды.Жұмсақ су құрамында салыстырғанда аздаған ерітінді тұздары бар. 4 мг-эквдм3 қаттылығы бар су жұмсақ деп аталады; 4-8ге дейін:8-12 ге дейін-қатты 12мг-эквдм3- өте қатты деп аталады. Минералды суларда келесі органикалық заттар болуы мүмкін:битум,гумин,В минеральных водах могут находиться органические вещества –битумы, гумины, майлы төмен молекулалық қышқылдар,фенолдар мұнайқышқылдары. Көмірқышқылындағы органикалық заттардың мазмұны 3-5 мгдм3 сайболуы керек,көмірқышқылы емес -30 мгдм3 немесе оданда көп болады. Минералды сулар өздерінің құрастыруына шарттарына байланысты түрлітемператураны ала алады. Мынадай суларды танып біледі: салқындатылған-00Стен төмен, өте суық-0 -40С;жылы-20-350С; гомотермалды-35-420С;ыстық-42-600С;өте ыстық-60-80 0С;тіпті ыстық-80-1000С;ысытылған-1000С астам; Физико-химиялық қызметіне қарай минералды сулардың классификациясыбар.Бүгінгі күнге дейін кең тараған В.А.Александрованың ионның ерекшеқұрамына сай жасалған классификациясы химиялық құрамы бойынша 5 маңыздыклассты қарастырады. Гидрокорбанатты сулар-анионның құрамында гидрокарбонаттар басымболады. Құрамында катион болса натрий, кальций, магний болуы мүмкін. I Хлорлы сулар- құрамында ион басымдылығы бар сулар. . Құрамында катион болса натрий, кальций, магний болуы мүмкін. Сульфатты сулар- құрамында ион сульфаты бар сулар (натрий.кальций,магний) II Нитрат сулары- құрамында нитрат ионы бар (натрий.кальций,магний). III Күрделі құрамы бар сулар (құрамды). 1)хлорлы гидрокорбанатты; 2) сульфатты гидрокорбанатты; 3) хлорлы сульфатты; 4) гидрокорбанатты, хлорлы,сульфатты.Осы класстың суларында: 1) Белсенді ион–темір,мышьяк, йод, бром, кремний; 2) газы – көмірқышқыл газ, сероводород, радон, азот, метан; 3) температурамен ажыратылады (суық,ыстық,жылы).Минерализация деңгейі бойынша: • Минералды емдік ауыз сулар –10 - 15 гдм3 о ортақ минерализациясы бар сулар,немесе аз минерализациялау кезінде мышьяк, бор басқа да биологиялық белсенді микрокомпоненттержатады. Өте жоғары температурадағы(20-25гдм3) емдік суларды қабылдауға болады. Емдік ауыз сулар адамның денсаулығына емдік әсер етіп, дәрігердің нұсқауымен ғана қабылданады. • Минералды емдік-асханалық ауызсулар- 1 - 10 гдм3 минерализациясы, немесе 1гдм3 минерализациясы бар сулар, бірақ бұл суларда биологниялық белсенді микрокомпоненттердің концентрациясы төмен, бальнеология көрсеткішінің нормасына сай.Емдік-асханалық сулар дәрінердің нұсқауымен қабылдануы мүмкін. • Минералды табиғи асханалық сулар Минеральные природные столовые 1 гдм3 көлеміне тән ортақ минерализациясы болып,ішу үшін пайдаланыла алатын өңделмеген тұщы судың сияқты құндылық ұсынып жатыр, арнайы реагентной су дайындаусыз жайылу шиқылдайдың, мақсаттар үшін даярлауы. Минералды табиғи ас сулар сапа жақсарту үшін [19] сулар табиғи иондық құрамдың құбылғыш емес су дайындаулар әдістердің қолдануы рұқсат етіліп жатыр. 1.3 Адам ағзасына минералды сулардың әсері. Минералды судың арасында адам ағзасына әсер ететін тетіктердің екі деңгейін ажыратылды. Ең алдымен бұл жергілікті бальнеотерапиядан басталатын, және де резорбтивті әрекет ететін,терапиядан кейін де ұзақ уақыт әсер ететін ықпал. Әр деңгейге құрамында түрлі заттар бар минералды сулар әсер етуі мүмкін. Ең бірінші меншік су фазасы ол өзінің құрылымдық ерекшеліктеріне байланысты гомеостаз торшаларының бір қалыпқа келуіне ықпал етеді. Сонымен қатар ол минералды сулардың химиялық компоненті, олардың әрқайсы ағзада маңызды рөл атқарып,құрылымдық және функционалды өзгерістер туғызады. Минералды судағы түрлі заттардың жиынтығы табиғи суды минералды су деп атайды. Минералды сулардың химиялық компонентін макро және микробөлшектерге бөледі. Минералды сулардың ең маңызды бөлшектері ион түрінде келеді: натрий катоины, кальций, калий және магний, хлор анионы, сульфат, гидрокарбонат. Адам ағзасының тамақтану кезіндегі негізгі компонент боп табылатын,сонымен қатар иондық құрамды анықтайтын минералды сулардың компонентін - макробөлшектер деп атайды. Құрамында түрлі тұздар, газ және микробөлшектер бар бірдей минералды сулар адам ағзасына түрлі әсер етеді,адам ауруларға шалдыққан кезде шипалық әсер етеді. Мысалы: құрамында қайнатылған тұздар бар сулар, яғни хлоридтер асқорытуға жақсы әсер етеді; кальций хлориды қорғаныс қызметін атқарып, жүйке жүйесіне жағымды әсер етеді; магний хлориды хлориды қан тамырларын көлемін кеңейтеді. Сульфатты сулар- көбінесе от айдайды және әлсіздендіреді. Судың құрамындағы сода ащылықты басады. Алайда көптеген минералды сулардың құрамын өте күрделі болып келеді, сондықтан олар адам ағзасына түрлі әсер етеді. Мысалы,ессентудың тұзды суларының құрамында кері физиологиялық әсері бар 2 түрлі судан турады. Бұл сулар асқазандағы қышқылдың көбеюі немесе азаюында жағымды әсер етеді. Минералды сулардың терапиялық белсенділіктері олардың құрамындағы микробөлшектерге байланысты олар: Fe, As, Co, I, Br және органикалық қышқылдар. Олар гемоглобин (Fe, Co), кейбір гармондар(Zn), ферменттер (Fe, Mn, Cu), дәрумендер (Co) тәрізді ағза үшін маңызды әсер ететін заттардың құрамына кіреді. Сондықтан құрамында темірші сулары қан айналу процесінде жағымды әсер етеді, иодтты сулар- қалқанша бездің және бауырдың жұмысын жақсартады, бромды сулар орталық жүйке жүйесін қалпына келтіреді. Маңызды бальнеологиялық мағына минералды бастаулардың газды құрамында. Құрамында көмірқышқылы, күкіртті сутекп және радонмен қанық сулар айрықша құнды. Содан соң адам ағзасында жүргізілетін процестерге әсер ететін минералды сулардың компоненттеріне қысқаша мәлімет беріледі. Натрий. Адам ағзасындағы торшаларсыз аумақтағы басты катион, қанқысымның бір қалыпты болуын және қышқылдардың сәйкестігін сақтауда маңыздырөл атқарады. Тәулікте қолданылатын мөлшер 4-5 гр. Адам және жануарлар ағзасындағы торшалардың, барлық органдардыңгомеокинездің тұрақтылығы натрий ионының торша мембранасындағы белсендікөлік қызметін атқаруда. Ол ағзанын тіршілік әрекетінің мынадай маңыздыүдерістеріне жауапты ол қабылдау, секреция, экскреция, электр әлеуеттініңгенерациясы, өсу және даму тіпті онтогенез үрдісі кезіндегі торшаныңдифференциялдануы. Минералды суларды қабылдаған кезде натрий ас қортқыштрактың, және де өттің құрамындағы қышқылдың пайда болу немесе шығуүрдісіне әсер етеді. Натрий ионының белсенді транспорт процесінің белгілібір себептерге байланысты бұзылуы инфекциясы жоқ ауруларды туғызады.Берілген жайттар физикалық және жасанды факторлардың натрий ионыныңбелсенді транспорт жүйесіне тигізетін әсерін толық меңгеруді міндет етеді.J және Br ионның транспорт үрдісіне үлкен әсер тигізеді. [20] Калий - адам ағзасындағы торшасыз катиондар құрамының ең маңыздысыболып табылады. Оның құрамындағы кальцийдің 99 %-ы сүйек және тіскекеледі, ал қалған 1 %-ң қызметі өтемаңызды. Кальций иондары қаңқа жәнетегіс күштің, бас миы нейрондарының қозғыштығын қалпына келтіру үшінқажет. Түрлі түршігу процестер кезінде кальций ионы қорғаныс қызметінатқарады. Асқорытқыш тракте кальций тұздың ащылық секрециясын жоғарлатады, ферменттерді жаңартады, гастринның пайда болуында қатысады. Кальцидіңминералдық судағы био қолжетімділігін сутпен салыстырғанда бірдей немесетіпті тәуір болып келеді, бұл отеопороздың профилактикалық емдік шипасыналдын алу үшін өте маңызды [22]. Көптеген авторлардың пікірі бойыншаминералды суларды астың кальций бастауы деп қарастыруға болады: судыңқұрамындағы кальций паратиреоидты гармондардың мөлшерін және сүйектіңрезорбициясын төмендетеді. [22]. Торлы аяның ең маңызды катионы болып табылады: ағзадағы мөлшер 125 -135 г-ды құраса оның тек 2 %-ы торшалардың тыс орналасқан. Тордың ішіндекалий иондары қан қысымының тұрақты болуында және өт-қышқылыныңқалыптылығын сақтауда қызмет атқарады. Торшадағы катион калийі бастыкатион сияқты ақуыздың синтез урдісінде,глюкозаның айырбасы кезінде,дефосфорилді процеске қатысады. Калий ионы асқазан және ішектің қозғалысбелсенділігін арттырады, тұзды секрецияның қышқылын реттейді. Күнделіктіқабылдау 2 - 4 г. Торшадан тыс аяның құрамында немесе торшалы сұйықтықта (мөлшері 10рет). Осы катионның сулы электорлитті айырбасқа қатысуы маңызды емес; оныңферменттерінің кофактор ретінде қатысуы маңызды рөл атқарады:фосфогидролаз, холинэстераз, фосфотрансфераз [21, 22]. Магний иондары асқазанға түскеннен кейін трипсин және эрипсинферменттердің қызметін шығарады.Асқазан торсылдағына спазмолиттік әсеретеді. Магнидің тағы бір қолайлы әсері қан мен өттегі холестериндітөмендету.[21]. Магнидің орталық нерв жүйесінің қозғыштығын төмендетіп, ағзадағытұздың кристалдануына кедергі жасап диурзеді көбейту терапиялық қызметідеп түсіндіріледі. Магниді аз қолдану,бас ми жүйке жүйесінің құрамындатөмен болуы,оның метаболизмінің бұзылуы мигрень пайда болуына себеп болады.Құрамында магний бар минералды сулармен 2 апталық ем курсын алғаннауқастарды бақылау кезінде,бастапқы кезбен салыстырғанда катион саныкөбейгенін байқадық. Бұл минералды сулардағы магнидің био қолжетімділігінайғақтайды. [21]. Сульфаттар. Сульфатты сулар ішектің кілегейлі қабығының түршіктігішәрекеті болып табылады. Метеоризмді серпіп және ішекті тазартып қорғанысқызметін атқарады,[22, 23], бұл сулар ағзаны әсіресе бауырды түрліулағыш заттың әсерлерінен қорғайды. Сульфат-ионы қышқылдың пайда болуын процесін жақсартады. Ағзадан өтқышқылдарының, түрлі асқынулардың, пигменттердің сұйықтық арқылы шығуықуықтағы асқыну мүмкін ауруларды азайтып өттегі тастардың пайда болуынтоқтатады. [24]. Осындай суларды ұзақ қабылдаған кезде өттегібилирубиннің құрамы және өт қышқылы қалыпына келеді. Кальций катионы менбірге сульфат-ионының кальцийі асқазан-ішек өт ауруларын азайтады,кілегейлі ішекті қалпына келтіреді. Хлоридтер. Торлы аяның басты анионы болып табылады. Бойдағыхлоридттер саны 80 - 100 г-ды құрайды. Хлоридтер осматикалық қысымдытұрақты ұстауда және өт-қышқылын бір қалыпты сақтауда қатысады, басқагалоид(бромид және йодид) аниондарының көлік қызметін атқару кезіндемаңызды рөл атқарады. Тәулікке берілген мөлшері 6 - 7,5 г-ды құрайды. [25].Құрамында хлоридтер бар минералды суларме емдеу ас қорытуды жақсартады,асқазанның секреторлық функциясын жақсартады,қышқылдарды шығарады. Ионкальциімен бірге хлоридтер мембрана торшаларының өткізгіштігін қантамырларының қанауын төмендетеді, бас сүйектерімен тістің өсуіне жағымдыәсер етеді.[25, 26]. Бикарбонаттар. НСО3- иондары өт резервын құрып қан жүйесінің бастыкомпоненті болып табылады. Өттің кілегейлі қабығындағы патологиялықсілекейлерді жояды, сонымен қатар асқынуды төмендетеді. Ішкі сулы аяныңтазаруынан ағзадағы қышқыл шығару процесінің еруі сыртқа шығуы жақсарады.Ацидоздың азаюынан көмірсудың айырбасы жақсарады бұл сахар диабетінешалдыққан науқастарға жағымды әсер етеді. Гидрокарбонатты сулар нуклейнайырбасын, ішектегі кейбір ұсақ бөлшектерді сіңіруді жақсартады(мысалы,темір) [27]. Минералды сулардағы ұсақ бөлшетер саны 50, бірақ бұлардың келесі 14-ғана биологиялық мағына берілді–темір, йод, мыс,марганец,цинк,кобаль,молибден,селен,хром,қор ғасын,ванадий,фтор, кремний, никел.[28].Биологиялық қатардағы компоненттердің белсенді заттардың болуы ұсақбөлшектердің маңызы болып табылады. Осылайша ферменттер молекуласыныңқатарында мыс, цинк, молибден, темір бары бізге белгілі. 25 - 30 %-ыферментативті процестердің қатысуы ағзадағы ұсақ бөлшектердің арқасындаіске асады. [28]. Йод 1 - 2 мкгкг тәулігіне, никель үшін 10 -25 мкг 1000 калға [28]. Ұсақ бөлшектердің минералды сулардағы концентрациясын ескере отырып,олардың әр қайсысының адам ағзасына тигізетін әсерін бірнеше түрге бөлугеболады. Концентрациясы төмен болған кезде ұсақ бөлшектер физиологиялықбелсенді агент түрінде шығады, ал көп болған кезде оның кері улы әсерібайқалады. [29]. Темір. Анемияны емдеудің бір әдісі құрамында темір бар минералдысуларды қабылдау. Құрамында темір бар медициналық препараттармен емдісіңіру мыс, кобальт, марганец,никельді қабылдау бір уақытта болуы керек.Осы аталғанның барлығы құрамында темір бар минералды суларда бар. Минералдысулардың құрамындағы темір өте белсенді және азық түліктердің, дәрілердіңқұрамындағы темірлерден қарағанда тез сіңіріледі. [29]. Құрамында темірбар сулар ортақ күйді және асқазан-ішектің жағдайын жақсартады. Мыс. Металопроидтер құрамына кіреді,соның ішінде: металотеонеин,супероксиддисмутаз,цистеаминоксидаз ,цитохромоксидаз,фенилаланингидрокс илаз[29]. Ағзадағы мыстың мөлшері көп емес: 100-150 мг. Бұл ұсақ бөлшектіңтапшылығы темірдің сіңірмеуіне, фосфолипид синтезінің бұзылуына әкеледі.Мыс келесі көрсетілген компоненттер құрылымын біріктіру кезіндекерек:коллагена және эластин. Цинк. Маңызды ұсақ бөлшетердің бірі. Ол ағзаның түрлі торшасыныңдұрыс жұмыс істеу кезінде керек. Адам ағзасында 2-3 г цинк болуы тиіс. Цинк организмдегі маңызды физиологиялық қызмет атқаратын ферменттержәне кешендер қатарына кіреді: білім алу, өсу және торшалардыңметаболизмы,ақуыздардың синтезі, жарақаттардың сауығуы, иммун реакцияларынбелсенділеу,көмірсудың және майды сіңіру, сүйеу және есте сақтау қабілетінжақсарту, дәм және иіс сезу,көру, жыныс органдарының дұрыс қалыптасуы. Бұл минералдың ағза үшін күнделікті қалыпты мөлшері 10-20 мг [29]. Хром. Хромның биологиялық әрекеті: қандағы глюкозаның санынреттейді,термогендік,ұмытшақтық, жараны және язваны емдеу, миокард ауруыныңжәне жүйке жүйесінің метаболизмін жақсартады және жыныстық қатынастаржолын жақсартады. Егер ағзадағы хром саны жеткіліксіз болса холестеринжәне қант мөлшері көбейе түседі. Хром көмірқышқыл құралымының айырбасынжақсартады. Ересек адам үшін 1 тәулікте қалыпты мөлшері 150 мг. Жүректамырларының және қант диабеті ауруларын емдеуде маңызды рөл атқарады.[28].

2 Зерттеу обьектісі мен нысаны.

Қойылған мақсатқа жету үшін Семей қ-ң сауда орталығында сатылымдажүрген минералды ауыз сулардың келесі 22 маркасы алынды: Сарыагаш, Таssау,Рахмановские ключи, Свежесть, Вonaqua, Calipco, Diva, Dalina, Халал муслим,Дәcтүр, Байсар, Ессентуки, Аquаtica, Туран, Шунгит – природный фильтр,Умай, Vita, Боржоми, Asem-ai, Aqua minerale, Finka, Павлодарская. 1таблицада көрініп тұрғандай минералды сулардың көп түрі Қазақстанның әртүрлі облыстарында өндіріледі,ал Ессентуки және Боржоми суларын шет елденәкелінеді. Қазақстанда минералды суларды өндіретін 200-ге жуық кәсіпорынтіркелген. Барлық зауыт саны 60,оның ішінде тұрақты жұмыс істейтін,өндіретін 15-16 зауыт. Қалғаны келесі жүйе бойынша жұмыс істейді: қыскезінде сауда орталығының толық жабдықталмағандықтан жұмысын тоқтатып,мамыр айы мен қыркүйек айы мезгілінде жұмыс істейді.жабдылмаға.

№ Судың атауы Өңдіруші Ең алғаш шыққан Өңдірулердің (сауда жері, шыққан жылы көлемі маркасы) 1 Сарыағаш ЮКО, ТОО “Алекс” курорт 150 млн. лж "Сары-Агаш",1995ж бері 1033 м тереңдіктен шығарылып келе жатыр 2 Таssау ЮКО, Сайрам ауданы, Тассай тоғайы, 120 млн. лж ТОО "Юникс" желтоқсан 2001ж бастап 3 Рахман суларыШҚО, Катон-Қарағай Алтай таулары 176020 тыс. лж ауданы Урыль өзеңі. м. теңіз деңгейі,Рахман сулары №2 ұңғыма 2002г. 4 Свежесть Кокшетау қаласы, 6 км қашықтықта 83 млн. 22 АО“Кокшетаумин-воды”оңтүстік-шығы с мың. лж Көкшетау тауының маңында ұңғыма№ 1943, шығарылған жері Кенетколь, 22мамыр 1991 ж.

5 Дастур 6 Туран 7 Вonаqua Алматы қ-сы, ООО 220 және 380 м 321,1 млн. лж "Кока-кола Эйчбиси тереңдіктен Евразия", Россия. алынған, құрамына белгілі бір деңгейде минералды тұздар қосады. 1995 ж 8 Calipco г. Алматы, ТОО Жерасты көлі,320м 2 млн. 343,2 Комета тереңдіктен тыс. лж алынады, ұңғыма № 5036 Сәуір 1997 ж 9 Diva ШҚО, Юность,19.127, Тазартылған су, 2 25 тыс. лж ТОО Акбар продукт рет фильтрленген 2005 ж 10 Dalina г. Алматы, ТОО Зайлийский Алатау 285 млн. лж Алсу тауы, ұңғыма №1, тереңдігі 200 м, 1999ж. 11 Халал муслим Шымкент қаласы, ТОО Минералды 18 тыс. лж Фиркан қоспаларды қосу арқылы кері тазартылған 2009 ж. 12 Байсар Алматы қаласы , Минералды 58 тыс. лж Енбекшиказах ауданы қоспаларды қосу Тургень ауылы арқылы,кері тазартылған 2008ж 13 Ессентуки Россия, СтавропольскДжиналь жотасы , 94 млн. лж елі, Ессентуки Ессентукі демалыс қаласы , ООО аймағынан 18-20км Ессентукский завод қашықтық, ұңғымақ минеральных вод на №46 КМВ 1826 ж. 14 Аquаtica Шымкент қаласы, ТОО Дербисек Сарыгаш 65 тыс. лж "Рауан" ауданы, мамыр 1998 ж. 15 Шунгит Россия, Москва қ-сы, (табиғи ООО Центр Арома и фильтр) Фитиерапии 16 Умай Костанайскаяоблысы, Алтынсары ауылының86 тыс. лж Алтынсаринский Костанай ауданы, ТОО Одак ауданындағы табиғатты қоршау аймағы , 1991ж 17 Vita Алматы қ-сы, ТОО Жерасты сулардың 96 тыс. лж Каспиан Индастриес шыққан жері Алматы ЛТД қ-сы ұңғыма № 72, 2003ж. 18 Боржоми Грузия, Боржоми Боржоми демалыс 660 млн. лж қ-сы, "IDS аймағы, тереңдігі Боржоми-Грузия", 800 м, ұңғыма №59, Қазақстандағы басты №41, тұтынушы ТОО Food 1890 ж. Trade House 19 Asem-ai Сарыағаш а-ны, Көктерек ауылындағы40 млн. лж Коктерек ауылы, ТОО 1033 м Асем-ай тереңдіктегі №3МD ұңғыма,қараша 1995 ж. 20 Aqua minerale Алматы қ-сы АО 70 -300 м 501,9 млн. лж PRG Bottlers , тереңдіктегі ПепсиКо Инк., ұңғыма, лицензия,технологияс1992ж. ы бойынша БҰҰ 21 Finka ОҚО, Сайрам а-ны, Шыққан жері 62 тыс. лж Сайрам-Мартобе Тассай-Ақсу , №1 көшесінде 3км ұңғыма, қашықтықта, ТОО 2006ж. Юникс 22 Павлодарская Павлодар қ-сы, ОАО Минералды суларды 84 млн. лж “Роса” қосу арқылы кері тазарту 1998ж

Қазақстанда 2001 ж салыстырғанда 2010ж минералды сулардың сатылуы 3,5есе өсті. 95 % базардың отандық брендттері. Бірінші үздік үштіктің құрамында 47 % олар:Алекс-Сарыагаш, Юникскомпаниясы Tassay и Asem-ai брендттері.[34]. Шетелдік компаниялар біздің сауда орталықтарымызда орнай алмады.Иностранные компании не смогли закрепиться на нашем рынке. Ресейде PepsiCoжәне Coca-Cola АкваФина и Bonaqua бренді 40–50 % болса, бізде –10–15 %құрайды [30]. Судың физикалық, химиялық параметрі ұйғарымы мемлекеттік стандартқасай [42-44] және Ю.Ю.Лурье ұсынған [45]. Н.А. Плохонскийдің басшылығыменөткен корреляциондық және регрессиондық қорытынды [46]. Минералды судын минералдануын тексеру ылғалдандыру арқылы, 250 дм3минералды суды су мойыншасында және оны ары қарай 1100С қызуыменкептірілетін тақтайшаларда кептір. Есеп келесі формула арқылы жүргізілді[47]: Х= (1) мұнда: х – зерттелетін судын көлеміндегі құрғақ заттың салмағы,мгдм3; а – шыны аяқтағы құрғақ қалдықтың салмағы мг; а1 – бос шыны аяқтыңсалмағы, мг; v – анықтау үшін алынған судың көлемі,дм3. ГОСТ [48] сай кальций және ион магнийінің қаттылығын анықталды, рН 11-12 мурексид индикаторы қатысқан кезде – кальций үшін және эриохрома–магния триллономы үшін Б 0,05 н., қызғылт көк түс шыққанша – кальций–магнилі бояу.Есеп келесі формула бойынша жүргізілді: ХСа= V1ТрБ *10 (мг дм3) (2) ХMg=V2ТрБ*6 (мг дм3) (3)

ОЖ=(мг-экв дм3) (4) мұнда: ХСа – зерттелуге түскен судағы кальцийдің құрамы, мг дм3; ХMg - зерттеуге түскен судағы магнийдің құрамы, мг дм3; V1ТрБ -Б триллонныңкөлемі, бірінші титрлеу кезде кеткен шығын дм3; V2ТрБ - Б триллоныныңкөлеміндегі 2 титрлеу кезінде кеткен шығын, дм3; ОЖ –ортақ қаттылық, мг-экв дм3. Алынған нәтижелер Плохинскидің жазбашы бойынша өңделді. Ортақ мағынамен ортақ қатені () келесі формулалар арқылы есептеді [49, 50]: Хср = (5) Sx = (6)

мұнда: Хср – ортақ мағына; Х – әр сынаманың мағынасы; n – сынақ саны;Sx - ортаның қателігі; - стандарттық ауып кетулер. Колденең аумақтың вариациясының еселігі бұл- көлденең аумақтыңшашырауының шарасы; осы аумаққа қанша ортақ мағына кеткенін көрсетеді.Ортақ квадртапен немесе стандарттық ауып кетулермен салыстырғандаабсолюттік емес салыстырмалы белгі мағынасының статистикалық құрамдашашрауын есептейді. Пайыздарда есептелінеді. Вариация коэффицентін келесі формула бойыншаесептеген [51]: V = (9) мұнда: V – вариация коэффиценті, - стандарттық ауып кетулер; Хср– ортақ мағына. Зерттеуге түскен сулардың химиялық құрамын көрсету үшін Курловформуласы құралған, ол бөлшек түрінде келеді, үстіңгі бөлігінде солдан оңғақарай аниондар кему түрінде жазылған, ал төмеңгі жағында-катиондар [9]. Корреляция – екі немесе бірнеше көлденең аумақтардың статистикалыққатынасы (немесе осылар қатарлы есептеуге болатын белгілі бір дәрежедекелетін өлшемдер). Сонымен қатар бір немесе бірнеше өлшемдердің өзгерулерібасқа өлшемдердің жүйелік өзгерулеріне әкеледі. Математикада корреляцияшарасы боп екі кездейсоқ өлшемдердің корреляциясының коэффиценті болыптабылады. [52]. Кейбір корреляцияның түрлері салмақты немесе жағымсыз болады (соныменқатар тәуелсіз кездейсоқ өлшемдерде статистикалық қарым-қатынастың болмауымүмкін). Жағымсыз корреляцияда бір өлшемнің өсуі келесі өлшеммен азаюыментікелей қатысты, бұл кезде корреляция коэффиценті жағымсыз болады; салмақтыкорреляция мұндай шарттарда-бір өлшемнің өсуі келесі бір өлшемнің өсуіментығыз байланысты, осыған орай корреляция коэффиценті салмақты болуы мүмкін.

Корреляция коэффиценті −1 ден +1 мағыналарды қабылдауы мүмкін. Егермодуль бойынша мағына 1 ге тең болса , бұл күшті байланысты білдіреді, алегер мағына 0 болса бұл- әлсіз байланысты білдіреді. Модуль бойыншакорреляция коэффиценті бірге тең болса оны функционалды байланыс деп атайды(дәлірек айтқанда байланыс), яғни екі өлшемнің өзгеруін математикалықфункция деп аталады. [38]. Корреляция коэффиценті Microsoft Office Excel 2003 пен КОРРЕЛқызметінің шеберлігін пайдаланып есептелінеді. Регрессиялық тәуелділік графигі Microsoft Office Excel 2003бағдарламасы арқылы,диаграмма атқаратын қызметінің көмегімен құрылды. . 3.Семей қаласындағы минералды ауыз суларға экологиялық сарапшылық. . 3.1 Судың компонентік экологиялық мінездемесі . Семей қаласындағы сауда орталығындағы минералды, емдік-ас,шөлмектегі ауыз сулардың физико-химиялық параметрлері зерттелді, зерттеу нәтижелері әр химиялық компонент бойынша келтіріледі. Минералдану. Минералдану дәрижесіне қарай табиғи минералды суларкелесі түрде жіктеледі асханалық (1 гдм3ден аз ), емдік-ас (2-8 гдм3)және емдік сулар (8-12 гдм3). Бізбен 3 емдік-ас сулардың маркалары зерттелінді (Ессентуки, Боржоми,Павлодарская) және 19 асханалық. СаНПиНу сай [54], ауызсулардың минералдануы 100 мгдм3ден төмен болмауыкерек. Зерттеудің нәтиже көрсеткіші бойынша 1 суретке сай, (2кесте)асханалық минералды сулардың 4 маркасы (Таssау, Calipco, Aquаtica, Vita)ауызсуларға қойылған стандартқа сай емес, яғни олардың минералдануы100мгдм3 төмен. Зерттелген асханалық сулардың минералдануы 85тен – 740мгдм3 дейін(3кесте); ортақ мағына және оның қателігі 290,852,3 мгдм3құрайды;орташа коэффицент - 78,3 %. Емдік-асханалық судың минералдануы 2 кестеге сай 2100 - 4600 мгдм3(4кесте), ортақ есеппен алғанда 3366,7 мгдм3; вариацияның орташакоэфффиценті- 52,52 %ды құрайды. Зерттелінген емдік-асханалық сулардыңорташа минералдануы асханалық сулардан 16 есе көп екені айқындалды.

1Сурет Асханалық сулардың минералдануы.2Кесте Минералды сулардың физико-химиялық көрсеткіштері.

№ Маркасы Асханалық сулар 1 1 20 Боржоми 4600 6,52 1,98 1 Минералдануы 290,852,3 78,3 85-740 рН 4,32-7,33 5,690,23 17,8 2 3 қаттылығы 1,51-7,44 3,790,42 50,78 4 Ca2+ 15-75 38,84,4 51,7 5 Mg2+ 9-45 23,22,5 50,0 6 Na++K+ 2-291 5317 143 7 Сl- 12-207 51,313,2 111,9 8 HCO3- 34-439 184,133,9 80,1 9 SO42- 3-155 70,110,5 65,4 10 NO3- 0,82-7,35 3,270,32 43,3 11 Fe общ. 0,27-0,59 0,360,02 23,7 12 Zn2+ 0,75-35,75 13,12,7 91 13 Cu2+ 0,13-22,88 3,51,3 168,9 14 Cr общ. 0,26-37,24 5,42,0 161,9

2,3 кестедегі ескерулер: n –маркаларының саны, XSx - орташа орташаның қателігі, мгдм3, lim – шектің алымы, мгдм3, Сv – вариациякоэффиценті, %. 4 кесте Емдік-асханалық сулардың химиялық құрамының вариация-статистикалық көрсеткіштері. (n=3)№ көрсеткіш Lim XSx Сv 1 Минералдану 2100-4600 3366,710252,52 0,9 рН 6,31-6,79 6,540,20 5,20 2 3 қаттылығы 1,98-5,95 88,1 3,471,77 4 Ca2+ 20-60 3517,8 88,06 5 Mg2+ 12-36 2110,7 88,1 6 595-2129 1467645 76 Na++K+ 7 Сl- 292-1024 551,3334,105,2 8 8 HCO3- 732-4697 169,4 1972,3192 9,2 9 SO42- 68-297 150,7103,119,3 8 10 NO3- 2,46-2,9 2,650,18 12,1 11 Fe орт. 0,32-0,42 0,380,04 19,7 12 Zn2+ 32,5-48,25 406,4 28,0 13 Cu2+ 0,78-1,3 0,950,2 44,5 14 Cr орт. 0,65-11,97 7,424,9 113,9

Сурет 2 – емдік-ас сулардың минералдануы. рН. Қоршаған ортаның реакциясына сай сулар: өте қышқыл,(рН3,5),қышқыл(рН 3,5-5,5), баяу қышқыл(рН 5,5-6,8), аралар (рН 6,8-7,2),баяусілтілік (рН 7,2-8,5) және сілтілік(рН 8,5) деп бөлінеді. [13]. Зерттеу нәтижесі бойынша минералды сулардың рекациясының 55 %-ықышқылға жататыны анықталды, (Сарыагаш, Рахмановские ключи, Bonaqua,Calipco, Dalina, Халал муслим, Дәcтүр, Байсар, Aquаtica, Умай, Vita, Aquaminerale). 22,7 %-ы ауыз сулардың қоршаған ортаның реакциясы арқылы баяуқышқылдыға жататыны анықталды. (Diva, Ессентуки, Боржоми, Аsem-ai,Павлодарская). Араларды қышқылға 3 марка жатады (Таssау, Свежесть, Туран).(Шунгит табиғи, Finka) аталатын минералды сулар баяу сілтілікке жатады. Толымдылықтың физиологиялық нормативтарына сай [55], рН 0,5 - 6,5көлемінде болуы керек. Сондықтан 3 суретте келтірілген қоршаған ортаныңреакциясы бойынша,зерттелінген сулардың 31 % берілген нормаларға сай емес,олардың құрамыдағы рН 6,5 тен асып кетеді (Таssау, Свежесть, Туран, Шунгиттабиғи фильтр, Finka, Боржоми, Павлодарская). Алайда СаНПиНомға сай рұқсатетілген көлем рН 9ға дейін [51], барлық зерттелінген сулардың құрамындаүйлесімді ащылық бар. рН реакциясының ең төмеңгі көрсеткіші (17,8 %) асханалық және емдік-ас . жалғасы